Γράφει ο Ειδικός Καρδιολόγος – Εντατικολόγος Ελευθέριος Κολομτσάς
Τι συμβαίνει στην καρδιά σου όταν είσαι χειμερινός κολυμβητής;
Υπάρχουν καρδιαγγειακά οφέλη από την χειμερινή κολύμβηση;
Η χειμερινή κολύμβηση, δηλαδή η κολύμβηση σε κρύο νερό κατά τους χειμερινούς μήνες, αποτελεί διαδεδομένη πρακτική σε πολλές χώρες της Βόρειας Ευρώπης, ενώ τα τελευταία χρόνια κερδίζει έδαφος και στη Μεσόγειο. Στη διεθνή βιβλιογραφία, ως κρύο νερό (cold water )θεωρείται συνήθως το νερό με θερμοκρασία κάτω από 15°C, ενώ πολλές μελέτες χειμερινής κολύμβησης αφορούν πολύ χαμηλότερες θερμοκρασίες, συχνά μεταξύ 0 και 10°C.
Στην Ελλάδα, η θερμοκρασία της θάλασσας κατά τους χειμερινούς μήνες κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 13–16°C, με χαμηλότερες τιμές στο Βόρειο Αιγαίο και υψηλότερες στο Ιόνιο και τη Νότια Κρήτη. Αν και οι θερμοκρασίες αυτές είναι ηπιότερες σε σχέση με τη Βόρεια Ευρώπη, παραμένουν εντός του εύρους θερμοκρασίας που μπορεί να προκαλέσει έντονες καρδιοαγγειακές αντιδράσεις, ιδιαίτερα κατά την αιφνίδια είσοδο στο νερό.
Η χειμερινή κολύμβηση συχνά προβάλλεται ως μέθοδος ενδυνάμωσης, ευεξίας ή «εκπαίδευσης» του οργανισμού στο στρες. Από καρδιολογική σκοπιά, όμως, πρόκειται για μια δραστηριότητα με σαφή φυσιολογική επιβάρυνση, η οποία μπορεί να είναι ανεκτή για κάποιους, αλλά όχι για όλους.
Τι συμβαίνει στο καρδιαγγειακό σύστημα όταν βουτάμε στην κρύα θάλασσα
Η αιφνίδια εμβάπτιση σε κρύο νερό ενεργοποιεί τη λεγόμενη «αντίδραση στο ψύχος» (cold shock response), μια οξεία αντίδραση του οργανισμού που περιλαμβάνει απότομη αύξηση της αναπνευστικής συχνότητας, του καρδιακού ρυθμού και της αρτηριακής πίεσης, μέσω ισχυρής ενεργοποίησης του συμπαθητικού νευρικού συστήματος (Tipton & Shattock, 2012). Τα φαινόμενα αυτά είναι εντονότερα σε θερμοκρασίες νερού κάτω από 10–12°C, αλλά μπορούν να παρατηρηθούν και σε υψηλότερες θερμοκρασίες, ιδιαίτερα σε μη εξοικειωμένα άτομα.
Ταυτόχρονα, η επαφή του προσώπου με το κρύο νερό μπορεί να ενεργοποιήσει το καταδυτικό αντανακλαστικό, το οποίο αυξάνει τον παρασυμπαθητικό τόνο και τείνει να προκαλέσει βραδυκαρδία (Lundell et al., 2020).
Η ταυτόχρονη ενεργοποίηση του συμπαθητικού και του παρασυμπαθητικού συστήματος έχει περιγραφεί ως «αυτονομική σύγκρουση» (autonomic conflict). Καθώς το ένα αντανακλαστικό προκαλεί ταχυκαρδία και το άλλο βραδυκαρδία, αυτή η «σύγκρουση» θεωρείται δυνητικά αρρυθμιογόνος μηχανισμός, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα λεπτά της εισόδου στο κρύο νερό (Shattock & Tipton, 2012).
Η απώλεια θερμότητας στο νερό είναι πολλαπλάσια σε σχέση με την απώλεια θερμότητας στον κρύο αέρα, καθώς το νερό έχει πολύ μεγαλύτερη θερμική αγωγιμότητα. Έτσι, ακόμη και σε θερμοκρασίες νερού που θεωρούνται «ανεκτές» για το ελληνικό κλίμα (π.χ. 14–15°C), η ψύξη του σώματος είναι ταχεία και μπορεί να οδηγήσει σε μείωση της μυϊκής ισχύος, της νευρικής αγωγιμότητας και της ικανότητας συντονισμού (Ikäheimo, 2018).
Τελικά υπάρχει κάποιο καρδιαγγειακό όφελος από τη χειμερινή κολύμβηση;
Οι επιπτώσεις της χειμερινής κολύμβησης στο καρδιαγγειακό σύστημα έχουν μελετηθεί από μικρό μόνο αριθμό μελετών σε σχετικά μικρά δείγματα πληθυσμού, κυρίως σε χώρες με πολύ χαμηλές θερμοκρασίες νερού. Τα αποτελέσματα υποδεικνύουν ότι η επαναλαμβανόμενη, ελεγχόμενη έκθεση στο κρύο μπορεί να σχετίζεται με:
- βελτίωση της αγγειακής λειτουργίας και της ενδοθηλιακής ανταπόκρισης,
- ευνοϊκές μεταβολές στους δείκτες αρτηριακής πίεσης και του λιπιδαιμικού προφίλ,
- μεταβολικές προσαρμογές, όπως βελτίωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη
(Espeland et al., 2022· Huttunen et al., 2004).
Επειδή οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες είναι μικρής κλίμακας και συχνά πρόκειται για μελέτες παρατήρησης, δεν μπορούμε να βγάλουμε ισχυρά συμπεράσματα αιτιώδους συνάφειας. Συστηματικές ανασκοπήσεις επισημαίνουν ότι τα δεδομένα για μακροπρόθεσμο καρδιαγγειακό όφελος παραμένουν περιορισμένα και συχνά αλληλοσυγκρουόμενα (Bleakley et al., 2022).
Οι καρδιαγγειακοί κίνδυνοι που δεν πρέπει να αγνοούν οι χειμερινοί κολυμβητές
Από καρδιολογική άποψη, η χειμερινή κολύμβηση ενέχει οξεία επιβάρυνση του καρδιαγγειακού συστήματος. Η απότομη αύξηση της αρτηριακής πίεσης και του καρδιακού ρυθμού, ιδιαίτερα σε θερμοκρασίες νερού κάτω από 15°C, μπορεί:
- να προκαλέσει μυοκαρδιακή ισχαιμία σε άτομα με στεφανιαία νόσο,
- να πυροδοτήσει αρρυθμίες, ακόμη και σε φαινομενικά υγιή άτομα,
- να αυξήσει τον κίνδυνο συγκοπής ή αιφνίδιων καρδιακών επεισοδίων σε ευάλωτους οργανισμούς (Shattock & Tipton, 2012· Ikäheimo, 2018).
Υπάρχουν επίσης μελέτες που καταγράφουν μεταβολές στην ηλεκτρική δραστηριότητα της καρδιάς, που εκφράζονται με αύξηση του QT διαστήματος στο ηλεκτροκαρδιογράφημα, μετά από παρατεταμένη έκθεση σε κρύο νερό, κυρίως σε θερμοκρασίες κάτω από 10°C, υποδηλώνοντας ανάγκη για ιδιαίτερη προσοχή (Szafraniec et al., 2024).
Τι συμβολεύει ο καρδιολόγος για τη χειμερινή κολύμβηση
Από κλινική σκοπιά, η χειμερινή κολύμβηση δεν είναι δραστηριότητα ρουτίνας και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ακίνδυνη άσκηση, ακόμη και σε χώρες με ήπιο χειμώνα όπως η Ελλάδα.
Ιδιαίτερη προσοχή ή αποφυγή συνιστάται σε άτομα με:
- στεφανιαία νόσο ή ιστορικό εμφράγματος,
- καρδιακή ανεπάρκεια,
- γνωστές αρρυθμίες,
- ανεξέλεγκτη αρτηριακή υπέρταση,
- ιστορικό συγκοπής ή σοβαρή βαλβιδοπάθεια.
Σε υγιή άτομα χωρίς καρδιολογικό ιστορικό, αν κάποιος επιλέξει να ασχοληθεί, η επιστημονικά ορθότερη προσέγγιση είναι η σταδιακή προσαρμογή, η σύντομη διάρκεια, η αποφυγή απότομης βύθισης και η κατανόηση ότι η θερμοκρασία του νερού –και όχι του αέρα– είναι ο καθοριστικός παράγοντας κινδύνου. Η παρουσία άλλων ατόμων θεωρείται απαραίτητη (Espeland et al., 2022).
Η χειμερινή κολύμβηση -όπως και η παρατεταμένη έκθεση στο κρύο γενικότερα, δες εδώ το σχετικό άρθρο– προκαλεί έντονες φυσιολογικές αντιδράσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε προσαρμογές, αλλά ταυτόχρονα επιβάλλει σημαντικό καρδιαγγειακό φορτίο. Τα πιθανά οφέλη που αναφέρονται στη βιβλιογραφία δεν αναιρούν τους υπαρκτούς κινδύνους. Για τον λόγο αυτό, η δραστηριότητα αυτή απαιτεί εξατομικευμένη ιατρική αξιολόγηση και δεν είναι κατάλληλη για όλους, και ιδιαίτερα για άτομα με καρδιαγγειακή νόσο.
Βιβλιογραφία
- Shattock MJ, Tipton MJ. “Autonomic conflict”: a different way to die during cold water immersion? Autonomic Neuroscience, 2012.
- Ikäheimo TM. Cardiovascular diseases, cold exposure and exercise. Temperature, 2018.
- Espeland D et al. Health effects of voluntary exposure to cold water. International Journal of Circumpolar Health, 2022.
- Huttunen P, Kokko L, Ylijukuri V. Winter swimming improves general well-being. International Journal of Circumpolar Health, 2004.
- Bleakley CM et al. Cold-water immersion: benefits and risks. Sports Medicine, 2022.
- Lundell RV et al. Diving response and autonomic control during cold exposure. Frontiers in Physiology, 2020.
- Szafraniec R et al. Cardiac electrophysiological changes during cold-water immersion. Life Sciences, 2024.
