Γράφει ο Ειδικός Καρδιολόγος – Εντατικολόγος Ελευθέριος Κολομτσάς
Το κρύο και οι χαμηλές θερμοκρασίες επηρεάζουν άμεσα και μετρήσιμα το καρδιαγγειακό σύστημα. Έτσι, κατά τους χειμερινούς μήνες παρατηρείται αύξηση της αρτηριακής πίεσης, του καρδιακού έργου, αλλά και των καρδιαγγειακών επεισοδίων και των διαταραχών του καρδιακού ρυθμού (αρρυθμίες), ιδιαίτερα σε άτομα με προϋπάρχουσα καρδιοπάθεια.
Οι αλλαγές αυτές δεν οφείλονται μόνο στις ακραίες θερμοκρασίες. Ακόμη και οι συνηθισμένες χειμερινές συνθήκες, όταν είναι παρατεταμένες ή απότομες, μπορούν να διαταράξουν τη λειτουργία της καρδιάς. Μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες δείχνουν ότι η πτώση της θερμοκρασίας σχετίζεται γραμμικά με αύξηση του καρδιαγγειακού κινδύνου. Σε πρόσφατη μετα-ανάλυση (Fan et al., 2023), κάθε μείωση της μέσης θερμοκρασίας του περιβάλλοντος κατά 1°C συνοδεύτηκε από αύξηση της καρδιαγγειακής θνητότητας κατά περίπου 1–2%. Παράλληλα, άλλη μελέτη (Gasparrini et al, 2015) στην οποία εξετάστηκαν περισσότεροι από 74 εκατομμύρια θάνατοι παγκοσμίως, έδειξε ότι πάνω από το 90% των θανάτων που αποδίδονται στο ψύχος σχετίζονται με μέτριες και όχι ακραία χαμηλές θερμοκρασίες.
Τα ευρήματα αυτά επιβεβαιώνουν ότι ακόμη και το συνηθισμένο χειμερινό κρύο αποτελεί στρεσογόνο παράγοντα για το καρδιαγγειακό σύστημα σε επίπεδο πληθυσμού. Η κατανόηση των καρδιαγγειακών μηχανισμών αντίδρασης στο κρύο μάς επιτρέπει να λάβουμε απλά και ουσιαστικά προληπτικά μέτρα.
Πώς επηρεάζει γενικά το κρύο την καρδιά
Όταν το σώμα εκτίθεται στο κρύο, ο βασικός στόχος του οργανισμού είναι να διατηρήσει τη θερμοκρασία των ζωτικών οργάνων (καρδιά, εγκέφαλος). Για να το πετύχει αυτό, ενεργοποιείται το αυτόνομο νευρικό σύστημα, κυρίως το συμπαθητικό.
Το πρώτο και πιο άμεσο αποτέλεσμα είναι ότι τα μικρά αγγεία της επιδερμίδας και των άκρων συσπώνται. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η ροή αίματος προς την επιφάνεια του σώματος και περιορίζεται η απώλεια θερμότητας προς το περιβάλλον.
Αυτός ο αποτελεσματικός μηχανισμός θερμικής άμυνας έχει καρδιαγγειακό κόστος. Κατά την αγγειοσύσπαση, αυξάνονται οι περιφερικές αγγειακές αντιστάσεις και η αρτηριακή πίεση. Η καρδιά, για να ξεπεράσει αυτή τη «στενότητα» του αγγειακού δικτύου και να προωθήσει το αίμα εκεί που το χρειάζεται ο οργανισμός, αναγκάζεται να συσπάται πιο δυνατά και πιο γρήγορα.
Παράλληλα, ενεργοποιείται το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, με αποτέλεσμα μεταβολές στην καρδιακή συχνότητα, αύξηση του αγγειακού τόνου και αύξηση των αναγκών του μυοκαρδίου σε οξυγόνο. Αυτές οι αντιδράσεις είναι μεν φυσιολογικές, αλλά αυξάνουν το καρδιαγγειακό φορτίο, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται με σωματική δραστηριότητα στο κρύο.
Σε ένα υγιές καρδιαγγειακό σύστημα, αυτές οι προσαρμογές είναι συνήθως ανεκτές. Σε άτομα όμως με υπέρταση, στεφανιαία νόσο ή καρδιακή ανεπάρκεια, η επιπλέον αυτή επιβάρυνση μπορεί να οδηγήσει σε εμφάνιση συμπτωμάτων και απορρύθμιση της πάθησης.
Γιατί το κρύο είναι πιο επικίνδυνο για τα άτομα με καρδιοπάθεια
Στα άτομα με υπέρταση, στεφανιαία νόσο ή καρδιακή ανεπάρκεια, οι ίδιες φυσιολογικές αντιδράσεις εμφανίζονται, αλλά η καρδιά έχει μικρότερα περιθώρια προσαρμογής.
Η έκθεση στο κρύο μπορεί να προκαλέσει υπερβολική αύξηση της αρτηριακής πίεσης στους υπερτασικούς ασθενείς, δυσχεραίνοντας τον έλεγχό της. Στη στεφανιαία νόσο, η αύξηση του καρδιακού έργου μπορεί να οδηγήσει σε μυοκαρδιακή ισχαιμία, επιδείνωση της στηθάγχης ή ακόμη και οξέα στεφανιαία σύνδρομα, ιδιαίτερα όταν το κρύο συνδυάζεται με κόπωση.
Στην καρδιακή ανεπάρκεια, το ψύχος συνδέεται με επιδείνωση συμπτωμάτων και αυξημένες νοσηλείες, λόγω της αύξησης του μεταφορτίου από την αγγειοσύσπαση και της νευροορμονικής ενεργοποίησης.
Επίσης, η έκθεση στο ψύχος αυξάνει το ιξώδες του αίματος μέσα σε λίγες ώρες, μέσω της αύξησης της συγκέντρωσης των αιμοπεταλίων και του αριθμού των ερυθρών αιμοσφαιρίων, γεγονός που ενδέχεται να αυξήσει τον κίνδυνο θρομβωτικών επεισοδίων και κατά συνέπεια εκδήλωσης ισχαιμίας, εμφράγματος ή εγκεφαλικού επεισοδίου.
Τέλος, αν και το κρύο συνήθως δεν προκαλεί αρρυθμίες από μόνο του, μπορεί να πυροδοτήσει ή να επιδεινώσει διαταραχές του καρδιακού ρυθμού σε άτομα με προδιάθεση. Η μεταβολή της ισορροπίας μεταξύ συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος μπορεί να δημιουργήσει ηλεκτρική αστάθεια στην καρδιά. Έτσι μπορούν να εμφανιστούν νέες ή να επιδεινωθούν προϋπάρχουσες αρρυθμίες όπως κολπική μαρμαρυγή, υπερκοιλιακές ταχυκαρδίες ή κοιλιακές έκτακτες συστολές. Επιπρόσθετα, η αύξηση της αρτηριακής πίεσης και του καρδιακού έργου μπορεί να προκαλέσει παροδική ισχαιμία, η οποία αποτελεί γνωστό εκλυτικό παράγοντα αρρυθμιών.
Κρύο σπίτι: τι συμβαίνει όταν ζούμε μόνιμα σε χαμηλές θερμοκρασίες
Η παρατεταμένη παραμονή σε ψυχρό οικιακό περιβάλλον επιβαρύνει το καρδιαγγειακό σύστημα περισσότερο απ’ όσο συχνά πιστεύουμε. Όταν η θερμοκρασία στο σπίτι παραμένει χαμηλή για ώρες ή ημέρες, ο οργανισμός βρίσκεται σε συνεχή κατάσταση αγγειοσύσπασης και αυξημένης νευροορμονικής δραστηριότητας.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα:
- παρατεταμένη αύξηση της αρτηριακής πίεσης
- αυξημένο καρδιακό έργο
- μεγαλύτερη επιβάρυνση σε ηλικιωμένους και καρδιοπαθείς
Η συνιστώμενη θερμοκρασία στο εσωτερικό του σπιτιού για καρδιαγγειακή ασφάλεια είναι περίπου 18–21°C, με ιδιαίτερη σημασία για άτομα με καρδιαγγειακά νοσήματα.
Απότομες αλλαγές θερμοκρασίας: μέσα–έξω στο σπίτι και στο αυτοκίνητο
Οι αιφνίδιες μεταβολές θερμοκρασίας αποτελούν σημαντικό στρεσογόνο παράγοντα για την καρδιά.
Όταν βγαίνουμε ξαφνικά από έναν ζεστό χώρο στο κρύο, προκαλείται απότομη αγγειοσύσπαση και άνοδος της αρτηριακής πίεσης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε στηθάγχη, δύσπνοια ή αρρυθμίες, ιδίως αν ακολουθήσει άμεση σωματική δραστηριότητα.
Αντίστροφα, η απότομη είσοδος από το κρύο σε πολύ ζεστό χώρο μπορεί να προκαλέσει αγγειοδιαστολή και πτώση της πίεσης, με αίσθημα ζάλης, κυρίως σε ηλικιωμένους ή άτομα που λαμβάνουν αντιυπερτασικά.
Το αυτοκίνητο συχνά εντείνει αυτές τις μεταβολές, καθώς βγαίνει κανείς από ένα ζεστό αυτοκίνητο απότομα στο κρύο, για να μπει λίγο αργότερα ξανά σε έναν ζεστό χώρο. Η υπερβολική θέρμανση της καμπίνας και η άμεση έκθεση στο κρύο κατά την έξοδο καλό είναι να αποφεύγονται.
Παρατεταμένη παραμονή σε πολύ κρύο εξωτερικό περιβάλλον
Η παρατεταμένη έκθεση σε πολύ χαμηλές θερμοκρασίες, όπως σε μια εκδρομή στο βουνό με ή χωρίς χιόνι, αυξάνει σημαντικά το καρδιαγγειακό φορτίο. Η συνεχής αγγειοσύσπαση και η αυξημένη κατανάλωση οξυγόνου από το μυοκάρδιο μπορεί να οδηγήσουν σε ισχαιμία, αρρυθμίες ή απορρύθμιση προϋπάρχουσας καρδιοπάθειας.
Σε τέτοιες συνθήκες, άτομα με καρδιαγγειακή νόσο θα πρέπει να αποφεύγουν την έντονη κόπωση σε συνδυασμό με το κρύο. Θα πρέπει επίσης να ενυδατώνονται καλά και να μην παραβλέψουν τυχόν προειδοποιητικά συμπτώματα.
Πρακτικές συμβουλές ενδυμασίας
Το σωστό ντύσιμο αποτελεί βασικό μέτρο καρδιοπροστασίας τον χειμώνα. Ακολουθήστε αυτές τις απλές οδηγίες:
- Μην βγαίνετε έξω χωρίς παλτό. Αποφύγετε να εκθέσετε το σώμα σας σε απότομες αλλαγές θερμοκρασίας, ακόμη και «για λίγο», χωρίς να ντυθείτε καλά.
- Ντυθείτε με πολλαπλές στρώσεις. Οι πολλαπλές στρώσεις ρούχων «παγιδεύουν» τη θερμότητα γύρω από το σώμα σας. Επιπλέον σας επιτρέπουν να προσαρμόζεστε εύκολα όταν αλλάζετε χώρο και θερμοκρασία.
- Προστατεύστε κεφάλι, χέρια και πόδια. Χρησιμοποιήστε σκούφο ή καπέλο και γάντια για να αποφύγετε απώλεια θερμοκρασίας από τα άκρα.
- Συνηθίστε το κασκόλ. Χρησιμοποιείστε κασκόλ μπροστά στο στόμα και στη μύτη (ή μια μάσκα, αν σας βολεύει καλύτερα) ώστε να μην εισπνέετε άμεσα τον κρύο αέρα.
- Αποφύγετε στενά-σφιχτά ρούχα που περιορίζουν την κυκλοφορία του αίματος.
- Μείνετε στεγνοί. Η υγρασία αυξάνει την απώλεια θερμότητας. Αλλάξτε ρούχα αν βραχείτε.
- Κρατείστε μια ζακέτα ή ρόμπα δίπλα στο κρεβάτι. Το κρεβάτι μπορεί να είναι ζεστό και άνετο, αλλά αν ο χώρος δεν είναι πολύ ζεστός, προσέξτε πώς θα σηκωθείτε. Αν είναι να περάσετε από τη ζέστη του κρεβατιού σε ένα κρύο εσωτερικό περιβάλλον, βάλτε τη ζακέτα σας.
Γενικά, ντυθείτε σωστά ακόμη κι αν πρέπει να βγείτε για λίγα μόνο λεπτά έξω, καθώς αυτό που πρέπει να αποφύγετε είναι η απότομη αλλαγή θερμοκρασίας.
Ας μην ξεχνάμε εξάλλου ότι το σώμα αντιδρά γενικότερα στο απότομο ψύχος, με μυική σύσπαση, δυσκαμψία και ρίγος. Αυτός είναι ο λόγος που μπορεί κανείς να «πιαστεί» ξαφνικά όταν βγαίνει στο κρύο, μια συνθήκη εξαιρετικά δυσάρεστη και οδυνηρή. Είναι λοιπόν πολλοί οι λόγοι που πρέπει να ντύνεστε καλά πριν βγείτε στην παγωνιά.
Πρακτικές συμβουλές για τις χειμερινές δραστηριότητες έξω
Ο συνδυασμός έκθεσης στο κρύο και σωματικής προσπάθειας αποτελεί σημαντική επιβάρυνση για το καρδιαγγειακό σύστημα, για ηλικιωμένους και άτομα με καρδιαγγειακές παθήσεις.
Δραστηριότητες όπως έντονο περπάτημα ή τρέξιμο στο κρύο, κουβάλημα βάρους (ψώνια από το σούπερ μάρκετ, κουβάλημα ξύλων για το τζάκι), καθαρισμός χιονιού, χιονοπόλεμος με τα παιδιά, εκδρομή ή χειμερινή κολύμβηση σε χαμηλές θερμοκρασίες απαιτούν προσοχή. Τέτοιου είδους δραστηριότητες δεν συνιστώνται σε άτομα με:
- ενεργή ή μη καλά ρυθμισμένη στεφανιαία νόσο,
- πρόσφατο έμφραγμα του μυοκαρδίου,
- καρδιακή ανεπάρκεια με συμπτώματα,
- γνωστές αρρυθμίες (όπως κολπική μαρμαρυγή ή κοιλιακές ταχυκαρδίες),
- ανεξέλεγκτη αρτηριακή υπέρταση,
- σοβαρή βαλβιδοπάθεια.
Για τους ασθενείς αυτούς, η άσκηση σε ψυχρό περιβάλλον θα πρέπει να αποφεύγεται ή να γίνεται μόνο μετά από σαφή και εξατομικευμένη ιατρική καθοδήγηση.
Πρακτικές συμβουλές θέρμανσης του σπιτιού
Η σωστή θέρμανση του χώρου αποτελεί βασικό παράγοντα καρδιαγγειακής προστασίας κατά τους χειμερινούς μήνες. Η παρατεταμένη παραμονή σε κρύο σπίτι διατηρεί τον οργανισμό σε συνεχή κατάσταση αγγειοσύσπασης, με αποτέλεσμα αυξημένη αρτηριακή πίεση και αυξημένο καρδιακό έργο. Για τον λόγο αυτό, συνιστάται η διατήρηση της θερμοκρασίας του εσωτερικού χώρου περίπου στους 18–21°C, ιδιαίτερα σε ηλικιωμένους και άτομα με καρδιαγγειακά νοσήματα.
Η θέρμανση συστήνεται να είναι σταθερή και ομοιόμορφη, αποφεύγοντας μεγάλες διακυμάνσεις θερμοκρασίας μέσα στην ημέρα, ή από δωμάτιο σε δωμάτιο.
Ο καλός αερισμός του χώρου (για 10-20 λεπτά) παραμένει απαραίτητος, ακόμη και τον χειμώνα.
Τελικά πρέπει να ανησυχώ για το κρύο;
Το κρύο αποτελεί έναν υπαρκτό και μάλλον υποτιμημένο καρδιαγγειακό παράγοντα κινδύνου, όμως είναι αρκετά εύκολο να ελέγξετε την κατάσταση.
Με σωστή θέρμανση, κατάλληλο ντύσιμο και αποφυγή των απότομων μεταβολών θερμοκρασίας, ο κίνδυνος μπορεί να μειωθεί σημαντικά.
Η προσοχή στα προειδοποιητικά συμπτώματα (πόνος ή βάρος στο στήθος, δύσπνοια, αίσθημα παλμών, ζάλη, αδυναμία ή τάση λιποθυμίας) και η έγκαιρη επικοινωνία με τον καρδιολόγο παραμένουν καθοριστικές.
Βιβλιογραφία
- Fan JF, Xiao YC, Feng YF, et al. Cold exposure and cardiovascular disease outcomes: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Cardiovascular Medicine. 2023;10:1084611.
doi:10.3389/fcvm.2023.1084611 - Gasparrini A, Guo Y, Hashizume M, et al. Mortality risk attributable to high and low ambient temperature: a multicountry observational study. The Lancet. 2015;386(9991):369–375.
doi:10.1016/S0140-6736(14)62114-0 - Ikäheimo TM. Cardiovascular diseases, cold exposure and exercise. Temperature. 2018;5(2):123–146. doi:10.1080/23328940.2017.1414014
- The Eurowinter Group. Cold exposure and winter mortality from ischaemic heart disease, cerebrovascular disease, respiratory disease, and all causes in warm and cold regions of Europe.
The Lancet. 1997;349(9062):1341–1346. doi:10.1016/S0140-6736(96)12338-2 - Stewart S, Keates AK, Redfern A, McMurray JJV. Seasonal variations in cardiovascular disease.
Nature Reviews Cardiology. 2017;14:654–664. doi:10.1038/nrcardio.2017.76 - Greaney JL, Kenney WL, Alexander LM. Sympathetic function during whole body cooling is altered in hypertensive adults. J Appl Physiol (1985). 2017 Dec 1;123(6):1617-1624. doi: 10.1152/japplphysiol.00613.2017. Epub 2017 Sep 14. PMID: 28912362; PMCID: PMC5814680.
- Qiu H, Yu ITS, Tse LA, et al. Is greater temperature change within a day associated with increased emergency hospital admissions for heart failure? Circulation: Heart Failure. 2013;6(5):930–935. doi:10.1161/CIRCHEARTFAILURE.113.000360
- Barnett AG, Dobson AJ, McElduff P, et al. Cold periods and coronary events: an analysis of populations worldwide. Journal of Epidemiology & Community Health. 2005;59:551–557.
doi:10.1136/jech.2004.028514 - Mercer JB. Cold—an underrated risk factor for health. Environmental Research. 2003;92(1):8–13. doi:10.1016/S0013-9351(02)00009-9
